Lektura 03: Epiktet – Encheiridion

Lekcja
Materiały

Epiktet - Encheiridion

3.3.

LEKTURA TRZECIA

Wprowadzenie do lektury: Epiktet, Encheiridion. Przeł. Leon Joachimowicz

 

3.3.1. Jeszcze jeden Sokrates…

Teksty Epikteta uważane są za jedno z najważniejszych starożytnych zachowanych źródeł wiedzy o stoicyzmie. Jest tak z wielu powodu. Po pierwsze, dlatego że jest to źródło bardzo obszerne. Wprawdzie część z wykładów (Diatryby) zaginęła, tym niemniej przetrwały cztery pokaźne księgi. Po drugie, dlatego że w postaci Epikteta zachowała się niezwykle unikalna formuła ustnego wykładu – pouczenie adresowane do grupy uczniów. Po trzecie, dlatego że reprezentował Epiktet linię charyzmatycznych stoickich nauczycieli (jego bezpośrednim nauczycielem był słynny Muzoniusz Rufus), naśladujących postać Sokratesa, który to rys przetrwał w spisanych na żywo wykładach. Wzorem Sokratesa Epiktet nie pisał, w całości koncentrując się na ustnym przekazie wiedzy. W odróżnieniu od wielu swoich poprzedników miał wszak to szczęście, że wykłady jego spisał jeden z gorliwych uczniów, niejaki Flavius Arianus. Po czwarte wreszcie, nauczanie Epikteta należy do jednych z najbardziej ortodoksyjnych. Znać po jego wywodach oczytanie w klasycznej literaturze stoickiej (która niemal w całości zaginęła), można w nich odnaleźć wiele kluczowych wątków, rozróżnień, terminologii. Jednocześnie utrzymane są w bardzo przystępnej, propedeutycznej formie, obliczonej na pouczenie i bezpośrednie oddziaływanie na słuchaczy.

Epiktet nie tylko naśladował Sokratesa. Uważał nadto, że Sokrates jest w zasadzie pierwszym stoikiem, że ziszcza się w nim model stoickiego mędrca. Czytając teksty Epikteta, widzimy, że to właśnie stoicyzm zachował prawdopodobnie najwięcej z oryginalnego nauczania Sokratejskiego, w którego centrum leży odróżnienie rzeczy od nas zależnych i niezależnych, a także przeświadczenie o tym, że dobre życie znajduje się całkowicie w mocy człowieka, a ściśle rzecz ujmując, w mocy jego myślenia.

3.3.2. Przedmiot, który mieści się w dłoni

Poza wykładami Epikteta (Diatryby) Arianus sporządził jeszcze coś w rodzaju stoickiego bryku, czyli wyciąg najważniejszych stoickich nauk Epikteta, nadając temu dziełku tytuł Encheiridion, co dosłownie oznacza „przedmiot, który mieści się w dłoni”. W starożytności nazwy tej używano na określenie podręcznika.

Jest więc Encheiridion starożytnym spisem najważniejszych praktycznych nauk stoickich, ujętych w zgrabną i przystępną formę. Jako takie dziełko to służyć miało do stałego doraźnego użytku przez praktykujących stoików. Forma jego sprzyja wciąż ponawianej lekturze, zapamiętywaniu sobie najważniejszych fragmentów.

To, że dziełko to sprawdza się w praktyce, mogąc nawet w niektórych przypadkach wystarczać jako jedyna podstawa praktyki stoickiej, poświadcza znany przykład Jamesa Stockdale’a, admirała amerykańskiej armii, który po zakończeniu edukacji w szkole wojskowej, na pożegnanie, dostał od swojego nauczyciela filozofii Encheiridion właśnie. Okoliczność ta zbiegła się w czasie z wybuchem wojny w Wietnamie i wkrótce młody żołnierz znalazł się na lotniskowcu razem z Epiktetem. Zrazu był tej lekturze niechętny, ale potem, kiedy czas na morzu mu się dłużył, zaczął ją z nudy przeglądać, następnie czytać, a na końcu żarliwie studiować. Wreszcie któregoś razu, podczas misji, Stockdale został strącony przez nieprzyjaciela. Katapultował się ze swojego myśliwca nad terenem wroga. Powiedział sobie wtedy: „Oto opuszczam bezpieczny świat amerykańskiej armii i wkraczam w świat Epikteta”. Dostał się do niewoli, w której w okrutnych warunkach, poddawany torturom, spędził siedem lat. Cały czas w myślach powtarzał sobie nauki Epikteta, z tą najważniejszą na czele: jeśli na to nie przyzwolisz, nikt nie może złamać twojej woli. Po uwolnieniu okazał się być w zadziwiająco dobrej formie. Dziennikarzom wyjaśniał, że była to zasługa Epikteta. Po latach, pogłębiwszy swą wiedzę o Epiktecie, zaczął wykładać nauki stoickie amerykańskim żołnierzom. Wydał też książkę Philosophical Thoughts of a Fighter Pilot. Zachęcamy gorąco do jej przeczytania.

Teraz jednak czytamy Enchiridion. A oto polecenia do lektury:

A. Znajdź i wynotuj w tekście fragmenty potwierdzające dotychczasowe nauki niniejszego pierwszego modułu edukacji stoickiej.

B. Wynotuj fragmenty, w których Epiktet przeprowadza znany stoicki podział na rzeczy od nas zależne i niezależne. Jak go rozumiesz? Jak to się ma do twojego życia? Spróbuj podać własne określenia rzeczy znajdujących się po obu stronach tego podziału.

C. Jednym z ulubionych pojęć Epikteta jest „wyobrażenie”. Znajdź fragmenty, w których tego pojęcia używa. Jak je rozumiesz? Co Epiktet ma na myśli?

D. W jednym z fragmentów Epiktet podaje metodę tak zwanych dwóch uchwytów. Podkreśl sobie ten fragment. Spróbuj zastosować tę metodę w codziennym życiu. Efektami podziel się na Facebooku, w grupie Programu Stoic Way.

2 komentarze

Wyślij komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

2 komentarze

Wyślij komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *