Zdejmowanie masek

W poprzednim wpisie tego bloga zasugerowałem, że jest w stoicyzmie coś z czarowania. Chciałbym to teraz nieco przewrotnie doprecyzować.

Oto Seneka w jednym ze swoich listów zauważa:

„To, co – jak widzisz nieraz – przytrafia się dzieciom, zdarza się również i nam, nieco większym dzieciom: gdy ludzi, których kochają, do których się przyzwyczaiły, z którymi się bawią, widzą ubranych w maski, boją się ich. Otóż należy zdjąć maski nie tylko ludziom, lecz i rzeczom, przywracając im ich właściwy wygląd.”

Seneka. Listy moralne do Lucyliusza. Przeł. W. Kornatowski. Warszawa 1998. S. 114 (List 24)

Sformułowanie „przytrafia” i „zdarza” należy tu czytać retorycznie, nie tyle się to przytrafia, co raczej jest normą. Żyjemy w świecie przybranym w maski. Lękamy się ludzi i zdarzeń, ale nie ich samych, lecz raczej naszych o nich wyobrażeń. Ale skąd te wyobrażenia? Są to wszczepione nam przeświadczenia, oczekiwania, normy. Część pochodzi z wczesnego wychowania, część nabyliśmy na drodze życiowych doświadczeń, jeszcze inne, te najgłębsze, najbardziej uporczywe i najtrudniejsze do zdemaskowania, to te zaszczepione nam przez ewolucję. O tych ostatnich antyczni stoicy nie wiedzieli jeszcze, ale ich nauka potwierdza coś uporczywego, zadawnionego w naszych schematach poznawczych.

Praktykowanie stoicyzmu to odzierania ludzi i rzeczy z masek, z wyobrażeń, to doświadczanie świata bez narzuconych nam schematów, ale w zgodzie z naszymi celami i dążeniami. Tak postrzegany stoicyzm nie jest sztuką czarowania, co odczarowywania.

Wiem, że można na to odpowiedzieć, że nie jest w ogóle możliwe postrzeganie rzeczywistości bez żadnych struktur i schematów. To prawda, ale też ja tego nie powiedziałem. Chcę tylko powiedzieć, że ocena, jaką dajemy doświadczeniu, doznaniu, nie jest cechą tego doświadczenia, lecz naszym wkładem. Stoicyzm to sztuka panowania nad tym wkładem. Przez to rzeczy wydawać się nam mogą raz takie, raz inne, zależnie od oceny. A czasem w ogóle możemy ich nie zauważać, jakby ich nie było.

Komentarze

Autor:

Tomasz Mazur
Tomasz Mazur